પાકિસ્તાને ભારતમાંથી નીકળતી વધુ બે નદીઓ – જેલમ અને નીલમના પાણીના સ્તરમાં ઘટાડો થવા પર ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. તેમણે આરોપ લગાવ્યો છે કે ભારત કોઈ પણ પૂર્વ સૂચના વિના અચાનક જ જેલમ નદીનું પાણી અટકાવી રહ્યું છે અને છોડે છે. આ પહેલા પાકિસ્તાને પણ ચિનાબ નદી અંગે આવો જ દાવો કર્યો હતો. આ વર્ષે એપ્રિલમાં પહેલગામ આતંકવાદી હુમલા બાદ ભારતે 65 વર્ષ જૂની સિંધુ જળ સંધિને સ્થગિત કરી દીધી હતી. ત્યારથી પાકિસ્તાન ચિંતિત છે અને પાણીને લઈને સતત નવા દાવા કરી રહ્યું છે.
જેલમને લઈને પાકિસ્તાનના શું આરોપ છે?
ગયા અઠવાડિયે, પાકિસ્તાનના સિંધુ જળ કમિશનરે કહ્યું હતું કે મંગલા ડેમમાં ઝેલમ નદીમાં પાણીનો પ્રવાહ ઘટી રહ્યો છે. મંગલા ડેમ પાકિસ્તાનના મીરપુરમાં આવેલો છે. આ ડેમ પાકિસ્તાનની રાજધાની ઈસ્લામાબાદને પાણી પહોંચાડવાનો સૌથી મોટો સ્ત્રોત પણ છે. દરમિયાન, પાકિસ્તાની મીડિયાના અહેવાલોમાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે જેલમ અને નીલમ નદીઓમાં પાણીનો પ્રવાહ ઘટીને 3,000 ક્યુસેક થઈ ગયો છે, જે 5,000 ક્યુસેક કરતાં ઘણો ઓછો છે. પાકિસ્તાને એવો પણ દાવો કર્યો છે કે તેનાથી રવિ પાકની વાવણી પર અસર પડી શકે છે.
જેલમ પર પાકિસ્તાનનો દાવો
પાકિસ્તાનમાં ખેતી માટે જેલમ એક મહત્વપૂર્ણ જીવનરેખા છે. તેના પાણી, જેનું સંચાલન મુખ્યત્વે મંગલા ડેમ અને રસૂલ બેરેજ દ્વારા થાય છે, તે પાકિસ્તાનના પંજાબ પ્રાંતમાં ખેતીની જમીનના મોટા વિસ્તારને સિંચાઈ કરે છે, જેમાં ચાજ દોઆબ પ્રદેશનો સમાવેશ થાય છે, જે પાકિસ્તાનના સૌથી ફળદ્રુપ પ્રદેશોમાંનો એક માનવામાં આવે છે. “તે ખરેખર ગંભીર અને ચિંતાજનક છે કારણ કે વિવિધ નહેરો દ્વારા સિંચાઈ કરાયેલી કુલ 25 મિલિયન એકર ખેતીની જમીનમાંથી, લગભગ 15 મિલિયન એકર જમીનને આ દિવસોમાં કાં તો ઓછું પાણી મળી રહ્યું છે અથવા તો પાણી મળતું નથી,” પાકિસ્તાનના સિંચાઈ વિભાગના એક અધિકારીએ ડૉનને જણાવ્યું હતું.
પાકિસ્તાને હજુ સુધી ભારતને ફરિયાદ કરી નથી
જો કે પાકિસ્તાને હજુ સુધી જેલમનો મુદ્દો ભારત સાથે ઉઠાવ્યો નથી, તેના સિંધુ જળ કમિશનર સૈયદ મેહર અલી શાહે જણાવ્યું હતું કે પ્રવાહ પર દરરોજ નજર રાખવામાં આવી રહી છે. શાહે કહ્યું, “હાલ માટે, અમે ચિનાબ નદીને લઈને ભારતને પત્ર લખ્યો છે. જવાબ મળ્યા પછી અમે આ મામલાની વધુ તપાસ કરીશું.” જોકે, ભારતે ચિનાબ કે જેલમ નદીઓ અંગે કરવામાં આવેલા દાવા અંગે કોઈ પ્રતિક્રિયા આપી નથી. અગાઉ પણ નિષ્ણાતોએ કહ્યું હતું કે મોસમી પરિબળો અને વરસાદની પેટર્નને કારણે નદીઓનો પ્રવાહ ઉપર અને નીચે જઈ શકે છે.
ચિનાબ નદીમાં પાણીનો પ્રવાહ ઓછો થવાનો દાવો
ગયા અઠવાડિયે પાકિસ્તાને ચિનાબ નદીના પ્રવાહમાં અચાનક ફેરફારને લઈને ભારતને પત્ર લખ્યો હતો. ભારતે 7 થી 8 ડિસેમ્બરની વચ્ચે 58,000 ક્યુસેક પાણી છોડ્યું હતું, જેના કારણે અચાનક અને ખતરનાક રીતે ઓછો પાણી પુરવઠો થયો હતો, જિયો ન્યૂઝે અહેવાલ આપ્યો હતો. જોકે, થોડા દિવસો બાદ પાકિસ્તાને કહ્યું કે ચેનાબમાં પાણીનું સ્તર સ્થિર થઈ ગયું છે. અહેવાલમાં એમ પણ કહેવામાં આવ્યું છે કે પાકિસ્તાન જેવા નીચાણવાળા દેશ માટે, જેની ખેતી અને ખાદ્ય સુરક્ષા નદીના પાણી પર ખૂબ આધાર રાખે છે, આવા અચાનક પગલાંની મોટી અસરો છે.
ભારતે સિંધુ જળ સંધિ કેમ સ્થગિત કરી?
1960માં હસ્તાક્ષર કરાયેલ સિંધુ જળ સંધિએ ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે બેસિનની છ મુખ્ય નદીઓને વિભાજિત કરી હતી. પશ્ચિમી નદીઓ – સિંધુ, ઝેલમ અને ચેનાબ – પાકિસ્તાનને આપવામાં આવી હતી, જ્યારે પૂર્વીય નદીઓ – રાવી, બિયાસ અને સતલજ – ભારતને આપવામાં આવી હતી. એપ્રિલ 2025 સુધીમાં, યુદ્ધો, કટોકટી અને રાજકીય ઉથલપાથલ છતાં સંધિ અમલમાં છે. જોકે, પુલવામા હુમલા બાદ ભારતે આ સંધિને સ્થગિત કરી દીધી હતી. તેના જવાબમાં પાકિસ્તાને કહ્યું છે કે પાણીના પ્રવાહને રોકવાના કોઈપણ પગલાને “યુદ્ધનું કાર્ય” ગણવામાં આવશે.
