ઈરાનનું મોટું હથિયારઃ આ પગલું ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં આગ લગાવશે, ભારત પણ તેની અસરથી અછૂત નહીં રહે.

ઈરાનમાં પ્રચંડ સરકાર વિરોધી વિરોધ અને પશ્ચિમી દેશો સાથે વધતા તણાવ વચ્ચે, વિશ્વ ફરી એક વખત મોટા ઉર્જા સંકટના ખતરાનો સામનો કરી રહ્યું છે. જો ઈરાન સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝને અવરોધિત કરીને બદલો લે તો વૈશ્વિક ક્રૂડ ઓઈલની કિંમતો $110 પ્રતિ બેરલથી વધી શકે છે, એમ વ્યૂહાત્મક નિષ્ણાતોએ ચેતવણી આપી છે. ઈરાન અને ઓમાન વચ્ચે સ્થિત હોર્મુઝની સામુદ્રધુની, વિશ્વની સૌથી મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ માર્ગોમાંથી એક છે. તે પર્શિયન ગલ્ફને અરબી સમુદ્ર સાથે જોડે છે. વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ ઓઇલ ચોકપૉઇન્ટ તરીકે, તે વિશ્વના તેલના પુરવઠાના પાંચમા ભાગ અને લિક્વિફાઇડ નેચરલ ગેસ (LNG)નો મોટો જથ્થો વહન કરે છે.

આ સાંકડો દરિયાઈ માર્ગ વિશ્વની જીવાદોરી છે

ઈરાન સરકાર વિરોધી દેખાવો માટે અમેરિકા અને ઈઝરાયેલને જવાબદાર ઠેરવી રહ્યું છે. એવી આશંકા છે કે ઈરાન જવાબી કાર્યવાહીમાં સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝને નિશાન બનાવી શકે છે. આ કરવા માટે, તે દરિયાઇ ખાણો બિછાવીને, મિસાઇલ અને ડ્રોન હુમલાઓ કરીને અથવા જહાજોને હેરાન કરવાની યુક્તિઓ અપનાવીને આ માર્ગને ખોરવી શકે છે. આ જળમાર્ગમાં કોઈપણ અવરોધ વૈશ્વિક ઉર્જા બજારો પર સીધી અસર કરશે અને ઉથલપાથલ સર્જશે, જેના કારણે તેલના ભાવ આસમાને પહોંચી શકે છે.

હજારો લોકોના મોતના અહેવાલો વચ્ચે ઈરાનમાં તણાવ નોંધપાત્ર રીતે વધી ગયો છે, ઈન્ટરનેટ બંધ થઈ ગયો છે અને વિરોધીઓ પરના ક્રેકડાઉન દરમિયાન કેટલાક પ્રાંતોમાં અશાંતિ થઈ છે. દરમિયાન, અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ઈરાની સરકાર દ્વારા પ્રદર્શનકારીઓ પર કડક કાર્યવાહીની ધમકી આપી છે. આ આક્રમક રેટરિકને કારણે ઈરાન સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝને બંધ કરવાનો પ્રયાસ કરી શકે તેવી આશંકા વધુ વધારી છે. નોંધનીય છે કે ગયા જૂનમાં ઇઝરાયેલ-યુએસ હવાઈ હુમલા બાદ તહેરાને આવી જ ધમકી આપી હતી. જો કે નિષ્ણાતો માને છે કે યુએસ નેવીની તાકાતને જોતાં, ઈરાન લાંબા સમય સુધી સ્ટ્રેટને સંપૂર્ણપણે અવરોધિત કરી શકશે નહીં, પરંતુ ટૂંકા ગાળાના અવરોધથી પણ તેલના ભાવમાં ભારે ઉછાળો આવી શકે છે, જેના કારણે વૈશ્વિક ફુગાવો અને બજારની મોટી વધઘટ થઈ શકે છે.

હોર્મુઝની સ્ટ્રેટ શું છે અને તે શા માટે એટલું મહત્વનું છે?

હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ એ વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ માર્ગોમાંથી એક છે. ઈરાનની ઉત્તરે અને ઓમાન અને સંયુક્ત આરબ અમીરાત (યુએઈ) ની દક્ષિણે સ્થિત છે, તે પર્સિયન ગલ્ફને ઓમાનના અખાત અને અરબી સમુદ્ર સાથે જોડે છે. અખાતના દેશોમાંથી તેલ અને ગેસ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારો સુધી પહોંચવા માટેનો આ એકમાત્ર દરિયાઈ માર્ગ છે. તેના સૌથી સાંકડા બિંદુ પર, તે લગભગ 33 કિલોમીટર પહોળું છે, અને જહાજો માટે નિયુક્ત લેન માત્ર થોડા કિલોમીટર પહોળી છે. આ હોવા છતાં, વિશ્વભરમાં દરરોજ વપરાતું લગભગ 20 ટકા તેલ તેમજ LNGનો મોટો જથ્થો આ માર્ગ પરથી પસાર થાય છે. 2025 માં, લગભગ 13 મિલિયન બેરલ ક્રૂડ ઓઇલ દરરોજ સ્ટ્રેટમાંથી પસાર થશે, જે વૈશ્વિક દરિયાઈ તેલના વેપારમાં લગભગ 31 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે.

વિશ્વ અર્થતંત્ર પર તેની અસર ભારતની ચિંતામાં વધારો કરશે.

સાઉદી અરેબિયા, ઈરાક, ઈરાન, કુવૈત અને UAE જેવા મુખ્ય તેલ ઉત્પાદક દેશો ખાસ કરીને એશિયન બજારોમાં તેમના ઊર્જા પુરવઠાની નિકાસ કરવા માટે આ માર્ગ પર આધાર રાખે છે. ચીન, જાપાન, ભારત અને દક્ષિણ કોરિયા જેવા દેશો કે જેઓ આ માર્ગ પરથી પસાર થતા લગભગ 80 ટકા તેલ, કન્ડેન્સેટ અને એલએનજીનો ઉપયોગ કરે છે, હોર્મુઝ સ્ટ્રેટની સ્થિરતા તેમની આર્થિક સુરક્ષા સાથે સીધી રીતે જોડાયેલી છે.

શું ઈરાન હોર્મુઝ સ્ટ્રેટને બંધ કરી શકે છે?

ડેનિયલ ઇ. માઉન્ટેનના જણાવ્યા અનુસાર, અમેરિકી સ્થિત થિંક ટેન્ક એટલાન્ટિક કાઉન્સિલ માટે લખતા, ઈરાન ઓછામાં ઓછું આ જળમાર્ગ દ્વારા વાણિજ્યિક શિપિંગને વિક્ષેપિત કરી શકે છે. યુએસ ગુપ્તચર એજન્સીઓનો અંદાજ છે કે ઈરાન પાસે 5,000 થી 6,000 નેવલ માઈન છે, જેને તે તેની 25 સબમરીનનો ઉપયોગ કરીને ઝડપથી તૈનાત કરી શકે છે. ખાણ નાખવાની ધમકી પણ દિવસોમાં વેપારી વાહનવ્યવહાર બંધ કરી શકે છે.

વધુમાં, ઈરાન પાસે દરિયાકાંઠાના સંરક્ષણ માટે એન્ટી-શિપ મિસાઈલનું મજબૂત નેટવર્ક છે. તેમાં ખલીજ-એ ફાર્સ બેલિસ્ટિક મિસાઈલ, હોર્મુઝ-1 અને હોર્મુઝ-2 મિસાઈલ અને નૂર ક્રુઝ મિસાઈલનો સમાવેશ થાય છે. ઈરાન પાસે પણ હજારો ડ્રોન છે, જેમાં સ્થાનિક રીતે ઉત્પાદિત અને રશિયન-ડિઝાઈન કરેલા શહીદ-વર્ગના ડ્રોનનો સમાવેશ થાય છે, જેનો ઉપયોગ અગાઉ હુથી બળવાખોરો દ્વારા લાલ સમુદ્રમાં શિપિંગને વિક્ષેપિત કરવા માટે કરવામાં આવતો હતો.

જો કે, માઉન્ટન માને છે કે યુએસ નેવીની શ્રેષ્ઠ તાકાતને જોતા, ઈરાન માટે સ્ટ્રેટને સંપૂર્ણપણે અને કાયમી ધોરણે બંધ કરવું ખૂબ મુશ્કેલ હશે. 1988માં, જ્યારે ઈરાને છેલ્લીવાર આ વિસ્તારમાં ખાણો નાખવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો, ત્યારે યુએસએ ઓપરેશન પ્રેઈંગ મેન્ટિસ દ્વારા ઈરાની નૌકાદળને ભારે નુકસાન પહોંચાડ્યું હતું.

શું ઈરાન વૈશ્વિક તેલના ભાવમાં આગ લગાવી શકે છે?

ફોર્બ્સ અનુસાર, વિશ્વના દરિયાઈ તેલના વેપારનો લગભગ 30 ટકા અને લિક્વિફાઈડ પેટ્રોલિયમ ગેસ શિપમેન્ટનો ત્રીજો ભાગ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાંથી પસાર થાય છે, જેમાં 80 ટકાથી વધુ ચીન, જાપાન, ભારત અને દક્ષિણ કોરિયા જેવા એશિયન દેશોમાં જાય છે. આ માર્ગને બંધ કરવાના કોઈપણ પ્રયાસની તાત્કાલિક અને વ્યાપક અસર પડશે. સીએનબીસી અનુસાર, સંપૂર્ણ શટડાઉન તેલના ભાવમાં પ્રતિ બેરલ $10 થી $20 સુધીનો વધારો કરી શકે છે. ગોલ્ડમૅન સૅશને ટાંકીને ફોર્બ્સના અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે જો એક મહિના માટે પણ તેલનો પ્રવાહ અડધો કરવામાં આવે તો ભાવ લગભગ 30 ટકા વધી શકે છે, જે બેરલ દીઠ $110ની ટોચે પહોંચી શકે છે. બીબીસીએ એવી ચેતવણી પણ આપી છે કે આનાથી શેરબજારોમાં ઉથલપાથલ થઈ શકે છે અને ચીન અને ભારત જેવા દેશોમાં મોંઘવારી વધી શકે છે. સિટીગ્રુપે એવો અંદાજ પણ મૂક્યો હતો કે લાંબા સમય સુધી વિક્ષેપ તેલના ભાવને બેરલ દીઠ $90ની નજીક ધકેલી શકે છે.