આજે જ્યારે 1 ફેબ્રુઆરીએ સંસદમાં કેન્દ્રીય બજેટ રજૂ કરવામાં આવે છે ત્યારે તે સામાન્ય પ્રક્રિયા હોય તેવું લાગી રહ્યું છે. જો કે તેની પાછળની વાર્તા પર ભાગ્યે જ કોઈ ધ્યાન આપે છે. ખરેખર, બજેટ રજૂ કરવાની તારીખ અને સમય હંમેશા એકસરખા નહોતા. આ ફેરફારો સાથે લાંબો ઇતિહાસ સંકળાયેલો છે. થોડા વર્ષો પહેલા સુધી, કેન્દ્રીય બજેટ 28 ફેબ્રુઆરીએ રજૂ કરવામાં આવતું હતું. સમય જતાં, દેશની વહીવટી અને આર્થિક જરૂરિયાતોને પહોંચી વળવા ફેરફારો કરવામાં આવ્યા. આ જ કારણ છે કે હવે બજેટ 1 ફેબ્રુઆરીએ રજૂ કરવામાં આવે છે. આવો જાણીએ આ પાછળની કહાની…
28 ફેબ્રુઆરીએ બજેટ રજૂ કરવાની પરંપરા
2017 સુધી, કેન્દ્રીય બજેટ દર વર્ષે ફેબ્રુઆરીના છેલ્લા દિવસે રજૂ કરવામાં આવતું હતું. અંગ્રેજોના શાસનકાળથી આ પરંપરા ચાલી આવી હતી. તે દરમિયાન, એવું માનવામાં આવતું હતું કે 1 એપ્રિલથી બજેટ લાગુ કરવા માટે આ પૂરતો સમય છે. જો કે, સમય જતાં, આ સિસ્ટમ સમસ્યાઓનો સામનો કરવા લાગી. બજેટ રજૂ કરવા અને અમલ કરવા વચ્ચેનો સમય ઓછો થવા લાગ્યો. તેના કારણે રાજ્યો અને મંત્રાલયોને નવી યોજનાઓ તૈયાર કરવામાં મુશ્કેલીનો સામનો કરવો પડ્યો. ઘણી વખત મહત્વની ફાઈલો પણ સમયસર પૂરી થતી ન હતી.
1 ફેબ્રુઆરીએ બજેટ રજૂ કરવાનો નિર્ણય
બજેટની તૈયારીમાં આવી રહેલી મુશ્કેલીઓને જોતા 2017માં તત્કાલિન નાણામંત્રી અરુણ જેટલીએ બજેટની તારીખ બદલવાનો મહત્વનો નિર્ણય લીધો હતો. ત્યારબાદ, કેન્દ્રીય બજેટ ફેબ્રુઆરીની શરૂઆતમાં એટલે કે 1 ફેબ્રુઆરીએ રજૂ થવાનું શરૂ થયું. આનાથી કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારોને યોજનાઓ લાગુ કરવા માટે લગભગ બે મહિનાનો સમય મળ્યો હતો. આ ફેરફારથી નવી યોજનાઓ પર કામ કરવાનું સરળ બન્યું એટલું જ નહીં, પરંતુ અંગ્રેજોના સમયથી ચાલી આવતી જૂની પરંપરાનો પણ અંત આવ્યો.
બજેટ રજૂ કરવાનો સમય કેમ બદલાયો?
અટલ બિહારી વાજપેયી સરકારના કાર્યકાળ દરમિયાન, 1999 માં, બજેટ રજૂ કરવાના સમયને લઈને જૂની પરંપરામાં ફેરફાર કરવામાં આવ્યો હતો. ત્યાં સુધી બ્રિટિશ તંત્રના પ્રભાવને કારણે સાંજે 5 વાગ્યે બજેટ રજૂ કરવામાં આવતું હતું. કારણ કે બ્રિટનમાં સવારે 11 વાગ્યે બજેટ રજૂ કરવામાં આવતું હતું, જે ભારતમાં સાંજે 5 વાગ્યાની બરાબર હતું. તત્કાલિન નાણામંત્રી યશવંત સિંહાએ આ સિસ્ટમમાં ફેરફાર કર્યો અને સવારે 11 વાગ્યે બજેટ રજૂ કરવાનો નિર્ણય કર્યો. તેમનું માનવું હતું કે જો બજેટ દિવસે વહેલું રજૂ કરવામાં આવે તો સંસદના સભ્યો, નિષ્ણાતો અને સામાન્ય જનતાને તેને સમજવા અને ચર્ચા કરવા માટે આખો દિવસ મળી જશે. ત્યારથી, ભારતમાં કેન્દ્રીય બજેટ સવારે 11 વાગ્યે રજૂ કરવામાં આવે છે.
