ચીન તિબેટ ક્ષેત્રમાં યાર્લુંગ ત્સાંગપો નદી પર વિશ્વનો સૌથી શક્તિશાળી હાઇડ્રોપાવર ડેમ બનાવી રહ્યું છે. બેઇજિંગનો દાવો છે કે તે આ પ્રોજેક્ટ દ્વારા માત્ર ઉર્જા પુરવઠો વધારવા માંગે છે, પરંતુ ઘણી ચિંતાઓ પણ સામે આવી છે. તિબેટની યાર્લુંગ ત્સાંગપો નદી ભારતમાં બ્રહ્મપુત્રા તરીકે ઓળખાય છે. આગળ બાંગ્લાદેશમાં તેને જમુના કહેવામાં આવે છે. ચીન આ નદીના નીચેના ભાગમાં 68 અબજ ડોલરના ખર્ચે વિશ્વનો સૌથી મોટો હાઇડ્રોપાવર ડેમ બનાવી રહ્યું છે.
ચીનના ‘વોટર બોમ્બ’ પર ભારતની ચાંપતી નજર
ભારત અને બાંગ્લાદેશના લાખો લોકો આ નદી પર નિર્ભર છે. ભારતે આ પ્રોજેક્ટમાં પારદર્શિતાના અભાવ અને પાણીનો હથિયાર તરીકે ઉપયોગ થવાની શક્યતા અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. ભારત આ બંધના નિર્માણ પર ચાંપતી નજર રાખી રહ્યું છે. સીએનએનના અહેવાલ મુજબ, એકવાર પૂર્ણ થઈ ગયા પછી, આ ડેમ ચીનના થ્રી ગોર્જ ડેમ કરતા ત્રણ ગણો વધુ શક્તિશાળી હશે, જે હાલમાં વિશ્વનું સૌથી મોટું હાઇડ્રોપાવર સ્ટેશન છે. ભારતના મોટાભાગના નિષ્ણાતોએ કહ્યું છે કે આ પ્રોજેક્ટ સંભવિત ‘વોટર બોમ્બ’ હોઈ શકે છે કારણ કે તે ચીનને ભારતમાં પાણીના પ્રવાહને નિયંત્રિત કરવાની મંજૂરી આપશે.
‘સરકાર ભારતીય હિતોના રક્ષણ માટે પ્રતિબદ્ધ’
વિદેશ રાજ્ય મંત્રી કીર્તિ વર્ધન સિંહે ઓગસ્ટમાં આ પ્રોજેક્ટ પર નિવેદન જારી કરીને કહ્યું હતું કે તેઓ બ્રહ્મપુત્રા નદી સાથે સંબંધિત વિકાસ પર સતત નજર રાખી રહ્યા છે. ભારતની ચિંતા માત્ર પર્યાવરણીય નથી, પરંતુ વ્યૂહાત્મક પણ છે. અરુણાચલ પ્રદેશના મુખ્ય પ્રધાન પેમા ખાંડુએ ચેતવણી આપી હતી કે આ પ્રોજેક્ટનો ઉપયોગ ‘ટાઇમ બોમ્બ’ તરીકે થઈ શકે છે, જેનાથી ચીન બ્રહ્મપુત્રામાં છોડવામાં આવતા પાણીની માત્રા અને સમયને નિયંત્રિત કરી શકે છે. અચાનક પાણી છોડવાથી પૂર આવી શકે છે, જ્યારે નિર્ણાયક સમયે પાણી રોકવાથી નદીનો મોટો ભાગ સુકાઈ શકે છે.
વિદેશ મંત્રાલયે રાજ્યસભા (સંસદના ઉપલા ગૃહ)માં એક પ્રશ્નના જવાબમાં જણાવ્યું હતું કે, “આ પ્રોજેક્ટ પ્રથમ વખત 1986માં સાર્વજનિક કરવામાં આવ્યો હતો, અને ત્યારથી ચીનમાં તેની તૈયારીઓ ચાલી રહી છે.” વિદેશ મંત્રાલયે કહ્યું કે સરકાર આ ક્ષેત્રમાં ભારતીય હિતોનું રક્ષણ કરવા માટે પ્રતિબદ્ધ છે. નિવેદનમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે, “સરકાર બ્રહ્મપુત્રા નદીને લગતા તમામ વિકાસ પર ધ્યાનપૂર્વક નજર રાખી રહી છે, જેમાં ચીનની હાઇડ્રોપાવર પ્રોજેક્ટ્સ બનાવવાની યોજનાનો સમાવેશ થાય છે. ભારત સરકાર તેના હિતોના રક્ષણ માટે તમામ જરૂરી પગલાં લે છે.”
ભારત પર તેની શું અસર થઈ શકે છે? બ્રહ્મપુત્રા નદીમાં મોટા ભાગનું પાણી ચોમાસાના વરસાદ અને તેની ઉપનદીઓમાંથી ભારતમાં આવે છે. જો કે, સીએનએનના અહેવાલ મુજબ, નિષ્ણાતોનો દાવો છે કે નદીના ઉપરના ભાગમાં કરવામાં આવેલા ફેરફારો નદીના ઇકોસિસ્ટમને બગાડી શકે છે. નાના ફેરફારો પણ આસામ અને અરુણાચલ પ્રદેશના ફળદ્રુપ પૂરના મેદાનો અને મત્સ્યઉછેરને અસર કરી શકે છે, જે આબોહવા પરિવર્તન માટે પહેલેથી જ સંવેદનશીલ છે.
ચીનનો સામનો કરવા ભારતની તૈયારીઓ
વોશિંગ્ટન સ્થિત સ્ટિમસન સેન્ટરના ડાયરેક્ટર બ્રાયન આયલરે ચીનના ડેમને ટેક્નોલોજી અને ડિઝાઇનની દ્રષ્ટિએ સૌથી અદ્યતન હાઇડ્રોપાવર પ્રોજેક્ટ ગણાવ્યો હતો. તેણે તેને ખતરનાક પણ ગણાવ્યું. ચીનના પ્રોજેક્ટનો સામનો કરવા માટે ભારત તેની નદીની બાજુમાં બંધ બાંધવાનું પણ વિચારી રહ્યું છે. ભારત બ્રહ્મપુત્રા બેસિનમાં ઓછામાં ઓછા 208 હાઇડ્રોઇલેક્ટ્રિક પ્રોજેક્ટ્સ બનાવવાની યોજના બનાવી રહ્યું છે. રાજ્યની હાઇડ્રોપાવર કંપની નેશનલ હાઇડ્રોઇલેક્ટ્રિક પાવર કોર્પોરેશન (NHPC) એ જ નદી પર એક મેગા-પ્રોજેક્ટ – 11,200-MW ડેમ – બાંધવાનું આયોજન કરી રહી છે.
