જ્યારે બાંગ્લાદેશની રચના થઈ ત્યારે કુલ વસ્તીમાં હિંદુઓની સંખ્યા 20 થી 22 ટકા હતી. તે સમયે બાંગ્લાદેશમાં હિન્દુઓની વસ્તી 10 થી 15 મિલિયનની વચ્ચે હતી. 1971 અને 2025 વચ્ચેના 54 વર્ષોમાં, બાંગ્લાદેશે મોટા સામાજિક, ધાર્મિક, રાજકીય અને વસ્તી વિષયક ફેરફારોનો અનુભવ કર્યો. તેની સૌથી મોટી નકારાત્મક અસર હિન્દુ વસ્તી પર પડી.
જો બાંગ્લાદેશમાં હિંદુઓની વસ્તી 1971 થી 2025 દરમિયાન વૈશ્વિક સરેરાશ દરે (આશરે 1.1% પ્રતિ વર્ષ) વધી હોત, તો 2025માં લગભગ 21.7 મિલિયન હિંદુઓ હોત. જો કે, બાંગ્લાદેશમાં, જ્યાં 1971માં હિંદુઓ કુલ વસ્તીના 22 ટકા હતા, તેઓ હવે 8 ટકા કરતા પણ ઓછા છે. આ રીતે 54 વર્ષમાં હિંદુઓની વસ્તીમાં 14 ટકાનો ઘટાડો થયો છે. 2022 ની વસ્તી ગણતરી મુજબ, બાંગ્લાદેશની કુલ વસ્તી આશરે 170 મિલિયન હતી. હિન્દુઓની વસ્તી આશરે 13 મિલિયન હતી. વસ્તી વૃદ્ધિ અને સ્થળાંતરના આધારે, બાંગ્લાદેશમાં અંદાજિત હિંદુ વસ્તી 2025 સુધીમાં 13 થી 15 મિલિયનની વચ્ચે હોઈ શકે છે. આ બાંગ્લાદેશની કુલ વસ્તીના લગભગ 7.5-8% છે.
54 વર્ષમાં હિન્દુઓની વસ્તી ઘટી રહી છે
આનો અર્થ એ થયો કે છેલ્લા 54 વર્ષોમાં વિજ્ઞાન અને આધુનિક સુવિધાઓમાં પ્રગતિ હોવા છતાં, બાંગ્લાદેશમાં હિન્દુ વસ્તી સ્થિર રહી છે. ટકાવારીની દ્રષ્ટિએ, 1971માં બાંગ્લાદેશની આઝાદી સમયે હિંદુઓની વસ્તી 22 ટકા હતી, તે હવે ઘટીને 7.5 ટકા થઈ ગઈ છે. સ્વતંત્ર બાંગ્લાદેશમાં પ્રથમ વસ્તી ગણતરી 1974માં હાથ ધરવામાં આવી હતી, જ્યારે કુલ વસ્તીના 13.5% હિંદુઓ હતા. આ ટકાવારી 1981માં 12.1%, 1991માં 10.5%, 2001માં 9.3% અને 2011ની વસ્તી ગણતરીમાં ઘટીને 8.5% થઈ. આ આંકડા સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે બાંગ્લાદેશમાં હિંદુઓની વસ્તી આઝાદી બાદથી સતત ઘટી રહી છે. તેનાથી વિપરીત, આ સમયગાળા દરમિયાન મુસ્લિમ વસ્તીમાં વધારો થયો છે. જ્યારે 1974માં કુલ વસ્તીના 85.4% મુસ્લિમો હતા, જ્યારે 2011માં આ આંકડો વધીને 91.5% થયો.
બાંગ્લાદેશમાં હિન્દુઓની વસ્તી કેમ ઘટી?
બાંગ્લાદેશમાં હિંદુઓની વસ્તીમાં ઘટાડો થવા પાછળ ઘણા ઐતિહાસિક, સામાજિક અને રાજકીય કારણો છે. આ કારણોની વિગતવાર તપાસ કરવાથી ખબર પડે છે કે હિન્દુઓએ દેશમાં સંસ્થાકીય ભેદભાવનો સામનો કર્યો છે અને તેઓ સતત તેનો ભોગ બન્યા છે.
હિંદુઓની હિજરત
હિન્દુ પરિવારો બાંગ્લાદેશથી ભારતમાં સ્થળાંતર કરી રહ્યા છે, જ્યાં તેઓ ધાર્મિક, સાંસ્કૃતિક, પારિવારિક અને રાજકીય સુરક્ષા મેળવવાની આશા રાખે છે. 1947ના ભાગલા પછી લાખો હિંદુઓ સ્થળાંતરિત થયા છે. એવો અંદાજ છે કે 8.1 મિલિયન હિંદુઓ 1964 અને 2001 ની વચ્ચે ભારતમાં સ્થળાંતરિત થયા હતા. આનો અર્થ એ છે કે દર વર્ષે લગભગ 219,000 હિંદુઓ બાંગ્લાદેશથી ભારતમાં સ્થળાંતર કરે છે. તાજેતરમાં, 2024 ના રાજકીય ઉથલપાથલ પછી, હિન્દુઓમાં અસુરક્ષાની લાગણી વધી છે, અને તેઓ સ્થળાંતર કરવાની તકો શોધી રહ્યા છે.
બાંગ્લાદેશી હિંદુઓ પર કામ કરતી સંસ્થા બાંગ્લાદેશ સેન્ટરે એક અહેવાલમાં જણાવ્યું છે કે ઘણા હિંદુઓ ભારત જવા માંગે છે, જ્યાં ભારતની હિંદુ બહુમતી વસ્તીને કારણે તેઓને પરિચિત સાંસ્કૃતિક વાતાવરણ મળે છે. વધુમાં, પશ્ચિમ બંગાળ અને આસામમાં ઘણા હિંદુઓના સંબંધીઓ છે, જે લગ્ન અને પારિવારિક સંબંધો દ્વારા સ્થળાંતરનો કુદરતી માર્ગ બનાવે છે. પ્યુ રિસર્ચ રિપોર્ટ જણાવે છે કે બાંગ્લાદેશમાં જન્મેલા 1.6 મિલિયન હિંદુઓ હવે ભારતમાં રહે છે. આમાંના ઘણા હિંદુઓ છે જેઓ 1947ના ભાગલા વખતે ભારતમાં સ્થળાંતર કરીને આવ્યા હતા.
ધાર્મિક દમન અને હિંસા
બાંગ્લાદેશમાં હિંદુઓ પર હુમલા, મંદિરોની તોડફોડ, જમીન પડાવી લેવી અને બળાત્કાર સામાન્ય ઘટનાઓ છે. આવા ઘણા કિસ્સા તાજેતરમાં પ્રકાશમાં આવ્યા છે. 1971ના યુદ્ધ દરમિયાન પાકિસ્તાની સેનાએ હિન્દુઓને નિશાન બનાવ્યા હતા. આઝાદી પછી પણ, 1990ના રમખાણો, 2001ની ચૂંટણી પછીની હિંસા અને 2024માં શેખ હસીનાની સરકારના પતનમાં 200 થી વધુ હુમલાઓ થયા હતા. આ અસુરક્ષાને કારણે, હિન્દુઓ જ્યારે પણ તક મળે છે ત્યારે સ્થળાંતર કરવા માંગે છે.
હિંદુઓમાં પ્રજનન દર ઓછો
બાંગ્લાદેશમાં હિન્દુઓમાં પ્રજનન દર મુસ્લિમો કરતા ઓછો છે. 2014 માં, હિંદુઓ માટે પ્રજનન દર 2.1 હતો, જ્યારે મુસ્લિમો માટે તે 2.3 હતો. આ એક બીજું કારણ છે કે હિન્દુ વસ્તી મુસ્લિમ વસ્તી કરતા ધીમી ગતિએ વધી રહી છે. ત્રણ સંશોધકોને ટાંકીને બાંગ્લાદેશ સેન્ટરે જણાવ્યું હતું કે 2019ના અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે 1989 અને 2016 વચ્ચે હિંદુઓમાં વસ્તી વૃદ્ધિનો દર મુસ્લિમો કરતા ઓછો હતો. આના મુખ્ય કારણો સ્થળાંતર, નીચા પ્રજનન દર અને તુલનાત્મક રીતે ઊંચા મૃત્યુ દર હતા. ઢાકા યુનિવર્સિટીના પોપ્યુલેશન સાયન્સ ડિપાર્ટમેન્ટના પ્રોફેસર મોહમ્મદ મૈનુલ ઈસ્લામે આ વલણને સમજાવતા કહ્યું કે વસ્તીમાં વધારો અથવા ઘટાડો ત્રણ મુખ્ય વસ્તી વિષયક પ્રક્રિયાઓ દ્વારા નક્કી કરવામાં આવે છે: જન્મ દર, મૃત્યુ દર અને સ્થળાંતર. આ ત્રણ પરિબળો હિંદુ વસ્તીમાં ઘટાડા માટે ફાળો આપે છે.
