ચીન અને પાકિસ્તાન દ્વારા ફેલાવવામાં આવેલા પ્રચાર છતાં, રાફેલ ફાઇટર જેટ વિશ્વભરમાં ખૂબ જ આકર્ષણ જમાવી રહ્યું છે. ફ્રાન્સ અને રાફેલ મેન્યુફેક્ચરિંગ કંપની દસોલ્ટ એવિએશનને ઘણા દેશો તરફથી ઓફર મળી રહી છે. ફ્રાંસના રાષ્ટ્રપતિ ઈમેન્યુઅલ મેક્રોન અને યુક્રેનના રાષ્ટ્રપતિ વોલોડીમિર ઝેલેન્સકીએ 17 નવેમ્બરે રાફેલ ડીલ પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. આ ડીલ હેઠળ ફ્રાન્સ આગામી 10 વર્ષમાં યુક્રેનને 100 રાફેલ ફાઈટર જેટ આપશે. આ વર્ષે ઓક્ટોબરમાં ડસોલ્ટે તેનું 300મું રાફેલ ફાઈટર જેટ લોન્ચ કર્યું હતું. આ વર્ષના અંત સુધીમાં, ફ્રાન્સ અને ભારત, ઇજિપ્ત, કતાર, ગ્રીસ, ક્રોએશિયા, યુએઇ, સર્બિયા અને ઇન્ડોનેશિયા જેવા નિકાસ ગ્રાહકો વચ્ચે રાફેલ માટે 533 ઓર્ડર હશે.
જો કે ભારત સાથેની ડીલ હજુ સુધી ફાઈનલ થઈ નથી. ભારતીય વાયુસેનાએ રક્ષા મંત્રાલયને 114 રાફેલ ફાઈટર જેટ ખરીદવાનો પ્રસ્તાવ રજૂ કર્યો છે. જો કે હજુ સુધી કોઈ ડીલ ફાઈનલ થઈ નથી. ડેસોલ્ટ પાસે 533 ઓર્ડર હશે તેમાંથી 233 હજુ ડિલિવરી કરવાના બાકી છે. આમાં યુક્રેને ખરીદવાનો પોતાનો ઈરાદો વ્યક્ત કરેલા 100 એરક્રાફ્ટનો સમાવેશ થતો નથી અને ભારતીય વાયુસેના (IAF)ના 114 રાફેલ એરક્રાફ્ટનો પ્રસ્તાવ પણ સામેલ નથી. જો બંને સોદાને અંતિમ સ્વરૂપ આપવામાં આવે તો સંખ્યામાં નોંધપાત્ર વધારો થશે.
શું ભારત રાફેલ ઉત્પાદનનું વૈશ્વિક હબ બનશે?
યુરેશિયન ટાઈમ્સમાં લખતા, ભારતીય વાયુસેનાના ભૂતપૂર્વ એર માર્શલ અનિલ ચોપરાએ ભારતમાં રાફેલ ફાઈટર જેટના ઉત્પાદનની સંભાવના પર એક લેખ લખ્યો છે. તેમણે રાફેલ ફાઈટર જેટ માટે ભારત વૈશ્વિક હબ બનવાની સંભાવના અંગે ચર્ચા કરી. તેમણે લખ્યું છે કે ભારતીય વાયુસેનાએ રક્ષા મંત્રાલયને 114 “મેક-ઈન-ઈન્ડિયા” રાફેલ વિમાન ખરીદવાનો પ્રસ્તાવ આપ્યો છે. આ સોદો અંદાજે ₹2 લાખ કરોડ (US$22 બિલિયન) ની થવાની ધારણા છે. જો ભારત ફ્રાન્સ પાસેથી 114 રાફેલનો ઓર્ડર આપે છે તો તે ભારતના ઈતિહાસનો સૌથી મોટો સંરક્ષણ સોદો હશે. ભારતીય વાયુસેના પાસે હાલમાં 36 રાફેલ છે, અને ભારતીય નૌકાદળ માટે 26 રાફેલ-મરીનનો ઓર્ડર આપવામાં આવ્યો છે, જે પરમાણુ બોમ્બ છોડવાની ક્ષમતા પણ ધરાવશે.
એર માર્શલ અનિલ ચોપરાના જણાવ્યા અનુસાર, ભારતમાં રાફેલ એરક્રાફ્ટ બનાવવાનું કામ ઝડપથી ચાલી રહ્યું છે. જૂન 2025 માં, Dassault Aviation અને India’s Tata Advanced Systems Limited (TASL) એ એક મહત્વપૂર્ણ કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા, જેના હેઠળ Rafale એરક્રાફ્ટના સમગ્ર ફ્યુઝલેજ (એરફ્રેમ સ્ટ્રક્ચર)નું નિર્માણ હૈદરાબાદમાં નિર્માણ થનારા પ્લાન્ટમાં કરવામાં આવશે. આ પ્રથમ વખત હશે જ્યારે રાફેલ એરક્રાફ્ટ ફ્યુઝલેજ ફ્રાન્સની બહાર બનાવવામાં આવશે. 2028 સુધીમાં, અહીં દર મહિને બે ફ્યુઝલેજ બનાવવામાં આવશે, જે ભારતીય વાયુસેના તેમજ વિશ્વભરના રાફેલ વિમાનોનું સંચાલન કરતા દેશોને સપ્લાય કરવામાં આવશે. Dassault ટાટા સાથે ભાગીદારીમાં દર વર્ષે 25 ફ્યુઝલેજ બનાવવાની તૈયારી કરી ચૂકી છે. વધુમાં, એક MRO (મેન્ટેનન્સ, રિપેર અને ઓવરહોલ) પ્લાન્ટ અને M-88 એન્જિન માટે ઓવરહોલ સુવિધા ભારતમાં વિકસાવવામાં આવી છે, જે ભારતને એશિયામાં રાફેલ સપોર્ટ હબ બનાવે છે.
ફ્રાન્સ સાથે અદ્યતન એન્જિન ઉત્પાદન તરફ ભારત
તાજેતરના વર્ષોમાં, ફ્રાન્સ ભારત માટે વિશ્વસનીય ભાગીદાર તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. અનિલ ચોપરા લખે છે કે સફરન અને DRDO, ભારત અને ફ્રાન્સ સાથે ભાગીદારીમાં, 120kN થ્રસ્ટ સાથે સ્વદેશી જેટ એન્જિન વિકસાવવા માટે સંયુક્ત એન્જિન પ્રોગ્રામ શરૂ કરી રહ્યા છે. ભારત આ એન્જિનોનો ઉપયોગ તેના સ્વદેશી પાંચમી પેઢીના ફાઇટર એરક્રાફ્ટ AMCAમાં કરશે. Safran એ જરૂરી ક્રિસ્ટલ બ્લેડ ટેકનોલોજી સહિત 100% ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફરને મંજૂરી આપી છે. આ પ્રોજેક્ટ 12 વર્ષમાં નવ પ્રોટોટાઇપ વિકસાવશે, જેની એન્જિન ક્ષમતા બાદમાં વધારીને 140kN કરવામાં આવશે. વિશ્વના માત્ર ચાર દેશો-અમેરિકા, રશિયા, બ્રિટન અને ફ્રાન્સ-અદ્યતન ફાઇટર એરક્રાફ્ટ માટે એન્જિન બનાવે છે. ચીને ચોથી પેઢીના ફાઈટર જેટ એન્જિન વિકસાવ્યા છે, પરંતુ હજુ સુધી પાંચમી પેઢીના અદ્યતન જેટ એન્જિન વિકસાવ્યા નથી. જો કે, તે નજીક છે અને આગામી 5-7 વર્ષમાં સફળતા મળી શકે છે.
બીજી તરફ, Dassault Aviation હવે Rafale F4 અને Rafale F5 ફાઈટર એરક્રાફ્ટ બનાવી રહી છે, જે હાલના Rafale કરતા વધુ એડવાન્સ હશે. જો ભારત 114 રાફેલ ખરીદે છે, તો તે F4 વેરિઅન્ટ હશે. ભારત પાસે હાલમાં Rafale F3R વેરિઅન્ટ છે, જેને વધુ અપગ્રેડ કરવામાં આવ્યું છે. આમાં મીટીઅર BVR મિસાઈલ, સ્કેલ્પ ક્રુઝ મિસાઈલ, હેમર મ્યુનિશન, AESA રડાર અને સ્પેક્ટ્રા ઈલેક્ટ્રોનિક વોરફેર સિસ્ટમનો સમાવેશ થાય છે. ભારત એ શરતે ફ્રાન્સ સાથે ડીલ કરવા તૈયાર છે કે ભારતમાં એસેમ્બલી લાઇન બનાવવામાં આવે, જે સ્થાનિક જરૂરિયાતો માટે અન્ય દેશો પરની નિર્ભરતામાં નોંધપાત્ર ઘટાડો કરશે. આ સોદો ભારતને ફ્રાન્સ સાથે સંયુક્ત રીતે વૈશ્વિક ગ્રાહકોને સપ્લાય કરવાની પણ મંજૂરી આપશે, જે ભારતને એરક્રાફ્ટ ઉત્પાદન હબ બનાવવાની દિશામાં એક ઐતિહાસિક પગલું હશે.
