મુંબઈ, 10 ડિસેમ્બર (NEWS4). ભારતીય કલા અને સંસ્કૃતિએ હંમેશા વિશ્વમાં પોતાની આગવી ઓળખ બનાવી છે. સંગીત અને સિનેમા ક્ષેત્રે એવા ઘણા કલાકારો થયા છે, જેમણે માત્ર ભારતમાં જ નહીં વિદેશમાં પણ પોતાની પ્રતિભા સાબિત કરી છે. આવા બે પ્રખ્યાત કલાકારો હતા આનંદ શંકર અને દિલીપ કુમાર. બંનેએ પોતપોતાના ક્ષેત્રમાં જે સફળતા હાંસલ કરી તે આખી દુનિયામાં દેખાતી હતી.
આનંદ શંકરનો જન્મ 11 ડિસેમ્બર 1942ના રોજ ઉત્તર પ્રદેશના અલ્મોડામાં થયો હતો. તેમના માતા-પિતા, ઉદય શંકર અને અમલા શંકર, બંને પ્રખ્યાત નર્તકો હતા, અને તેમના કાકા, પંડિત રવિ શંકર, જાણીતા સિતાર વાદક હતા. બાળપણથી જ આનંદનું જીવન કલા અને સંગીત વચ્ચે પસાર થયું.
તેમણે બનારસ હિંદુ યુનિવર્સિટીના લાલમણિ મિશ્રા પાસેથી સિતારના પાઠ લીધા હતા. આનંદ શંકર 1960 ના દાયકામાં અમેરિકા ગયા, અને લોસ એન્જલસમાં તેમણે ઘણા પોપ અને રોક કલાકારો સાથે કામ કર્યું. તેમના સંગીતમાં ભારતીય ક્લાસિકલ અને વેસ્ટર્ન રોકનું અનોખું મિશ્રણ જોવા મળ્યું હતું. તેમનું પહેલું આલ્બમ ‘આનંદ શંકર’ 1970માં આવ્યું હતું, જેમાં તેમણે સિતાર સાથે લોકપ્રિય પશ્ચિમી ગીતો રજૂ કર્યા હતા.
આ પછી, 1975માં તેમણે ‘આનંદ શંકર એન્ડ હિઝ મ્યુઝિક’ રજૂ કર્યું, જે જાઝ-ફંક અને ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીતનું અદ્ભુત મિશ્રણ હતું. તેમના સંગીતે માત્ર ભારતમાં જ નહીં પરંતુ લંડન અને લોસ એન્જલસ જેવા શહેરોમાં પણ લોકોનું ધ્યાન ખેંચ્યું હતું. દિલીપ કુમારની વાત કરીએ તો તેમનો જન્મ 11 ડિસેમ્બર 1922ના રોજ પેશાવર (હાલ પાકિસ્તાનમાં)માં થયો હતો. તેમનું અસલી નામ મોહમ્મદ યુસુફ ખાન હતું. તેમને ભારતીય સિનેમાના ‘ટ્રેજેડી કિંગ’ કહેવામાં આવે છે.
પોતાના અભિનયના દમ પર તેણે ભારતમાં જ નહીં વિદેશમાં પણ પોતાની ઓળખ બનાવી.
1940ના દાયકામાં પોતાની કારકિર્દી શરૂ કરનાર દિલીપ કુમારે બોલિવૂડના સુવર્ણ યુગ દરમિયાન ઘણી યાદગાર અને ક્લાસિક ફિલ્મો આપી હતી. ‘જવાની’, ‘દેવદાસ’, ‘મુગલ-એ-આઝમ’, ‘ગંગા-જમુના’, ‘ક્રાંતિ’ અને ‘કોહિનૂર’ જેવી ફિલ્મોથી દર્શકોને દિવાના બનાવ્યા. આ ફિલ્મોએ ન માત્ર ભારતીય સિનેમાને એક નવું સ્થાન અપાવ્યું, પરંતુ તેના અભિનયની આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ પ્રશંસા થઈ.
દિલીપ કુમારની ફિલ્મો યુરોપ, અમેરિકા અને એશિયાના ઘણા દેશોમાં પ્રદર્શિત કરવામાં આવી હતી અને વિદેશમાં થિયેટરોમાં તેમના અભિનયની ખૂબ પ્રશંસા કરવામાં આવી હતી. તેમણે ભારતીય ફિલ્મો દ્વારા તેમના દેશની સંસ્કૃતિ, લાગણીઓ અને વાર્તાઓને વિશ્વ સમક્ષ રજૂ કરી ભારતીય સિનેમાનું નામ વૈશ્વિક મંચ પર ચમકાવ્યું.
તેમની કલા અને યોગદાનને ઓળખીને ભારત સરકારે તેમને ઘણા પુરસ્કારોથી સન્માનિત કર્યા. તેમણે આઠ વખત ફિલ્મફેર પુરસ્કાર જીત્યા અને 1994માં તેમને સિનેમામાં ઉત્કૃષ્ટ યોગદાન માટે પ્રતિષ્ઠિત દાદાસાહેબ ફાળકે પુરસ્કારથી નવાજવામાં આવ્યા. ભારત સરકારે તેમને સર્વોચ્ચ નાગરિક સન્માન પદ્મ ભૂષણ અને પદ્મ વિભૂષણથી નવાજ્યા.
આનંદ શંકરનું 26 માર્ચ 1999ના રોજ કોલકાતામાં 56 વર્ષની વયે અવસાન થયું. દિલીપ કુમારનું 7 જુલાઈ 2021ના રોજ 98 વર્ષની વયે અવસાન થયું. બંનેએ તેમના જીવનમાં કલા અને સંસ્કૃતિને નવી ઊંચાઈઓ પર પહોંચાડી.
–NEWS4
PK/DKP
