હોર્મોન્સ આપણા શરીરમાં ઉત્પન્ન થતા રાસાયણિક સંદેશવાહક છે જે લોહીના પ્રવાહ દ્વારા સમગ્ર શરીરમાં સંદેશા પહોંચાડે છે. આ આપણા મૂડ, ઊર્જા, ચયાપચય, ઊંઘ, ભૂખ, માસિક સ્રાવ, પ્રજનન સ્વાસ્થ્ય અને વૃદ્ધિને નિયંત્રિત કરે છે. જ્યારે કોઈ કારણોસર શરીરમાં હોર્મોન્સનું સ્તર ખૂબ ઊંચું અથવા ખૂબ ઓછું થઈ જાય, ત્યારે તેને હોર્મોનલ અસંતુલન કહેવામાં આવે છે. તેની અસરો ધીમે ધીમે દેખાય છે અને લોકો ઘણીવાર તેને સામાન્ય થાક અથવા તાણ સમજીને અવગણના કરે છે. જો કે, જો સારવાર ન કરવામાં આવે તો, તેઓ વજનમાં વધારો, અનિયમિત માસિક સ્રાવ, ત્વચાની સમસ્યાઓ અને માનસિક ફેરફારો તરફ દોરી શકે છે. હોર્મોનલ અસંતુલન ઘણા કારણોસર થઈ શકે છે. જીવનશૈલી સંબંધિત વિકૃતિઓ તેના માટે સૌથી સામાન્ય કારણો છે. ખાવાની ખોટી આદતો, ઊંઘની કમી અને સતત તણાવ હોર્મોનલ અસંતુલનનું કારણ બની શકે છે. સ્ત્રીઓમાં, ગર્ભાવસ્થા, PCOS, મેનોપોઝ અને થાઇરોઇડની સમસ્યાઓ પણ તેનું કારણ બની શકે છે. વધુમાં, જંક ફૂડનો વધુ પડતો વપરાશ, વધુ ખાંડવાળો ખોરાક, ઓછી શારીરિક પ્રવૃત્તિ, સ્થૂળતા અને બળતરા પણ શરીરની હોર્મોનલ સિસ્ટમને અસર કરી શકે છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં, આનુવંશિક પરિબળો, વધુ પડતી દવાઓનું સેવન, વધુ પડતું કેફીન અથવા આલ્કોહોલનું સેવન અને અનિયમિત દિનચર્યા પણ જવાબદાર હોઈ શકે છે. પ્લાસ્ટિકમાં BPA જેવા પર્યાવરણીય રસાયણો પણ અંતઃસ્ત્રાવી પ્રણાલીને અસર કરી શકે છે. આ પરિબળો પર તાત્કાલિક ધ્યાન આપવું મહત્વપૂર્ણ છે જેથી શરીર ફરીથી સંતુલન મેળવી શકે. હોર્મોનલ અસંતુલનના લક્ષણો શું છે? ડૉ. સલોની ચઢ્ઢા, આસિસ્ટન્ટ પ્રોફેસર, આરએમએલ હોસ્પિટલ, સમજાવે છે કે હોર્મોનલ ફેરફારો ઘણા પ્રકારના લક્ષણોનું કારણ બની શકે છે. જો તમને પૂરતી ઊંઘ આવતી હોય તો પણ સૌથી સામાન્ય લક્ષણ સતત થાક છે. અચાનક વજન વધવું કે ઘટવું એ પણ એક સંકેત છે. સ્ત્રીઓમાં, અનિયમિત માસિક સ્રાવ, વધતા ખીલ, વાળ ખરવા અથવા શરીરના અનિચ્છનીય વાળનો વિકાસ એ હોર્મોનલ અસંતુલનના સામાન્ય લક્ષણો છે. મૂડ સ્વિંગ, ચીડિયાપણું, ચિંતા અને હતાશાની લાગણી પણ હોર્મોન સંબંધિત હોઈ શકે છે. અનિદ્રા અથવા વધુ પડતી ઊંઘ, ભૂખમાં અચાનક ફેરફાર, પાચન સંબંધી સમસ્યાઓ, ચહેરા પર સોજો, વારંવાર માથું દુખવું અને કામવાસના ગુમાવવી એ પણ લક્ષણો છે. જો આ લક્ષણો લાંબા સમય સુધી ચાલુ રહે છે, તો ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જરૂરી છે. તેને કેવી રીતે અટકાવવું? સંતુલિત આહાર, પર્યાપ્ત ઊંઘ, નિયમિત કસરત અને તણાવ ઘટાડવાની આદતો હોર્મોનલ સંતુલન સુધારી શકે છે. વધુમાં, ખાંડનું સેવન ઓછું કરો, પુષ્કળ પાણી પીઓ અને તંદુરસ્ત જીવનશૈલી જાળવો.
