નવી દિલ્હી, 11 નવેમ્બર (IANS). ડૉ. સલીમ મોઇઝુદ્દીન અબ્દુલ અલી ભારતના સૌથી પ્રખ્યાત પક્ષીશાસ્ત્રી, વન્યજીવ સંરક્ષણવાદી અને પ્રકૃતિવાદી હતા. તેમણે ભારતમાં પક્ષીઓના અધ્યયન અને સંરક્ષણ માટે આવા ઘણા કાર્યો કર્યા, જેના કારણે આજે આપણે પક્ષીઓ વિશે આટલી ઊંડાણથી જાણી શકીએ છીએ.
જો તેઓ ત્યાં ન હોત, તો કદાચ દેશમાં પક્ષીઓનું વ્યવસ્થિત સર્વેક્ષણ અને તેમના વિશે સામાન્ય લોકોનું જ્ઞાન એટલું સરળ ન હોત. આ જ કારણ છે કે તેમને ‘બર્ડમેન ઓફ ઈન્ડિયા’ કહેવામાં આવે છે.
ડૉ. સલીમ અલીનો જન્મ 12 નવેમ્બર 1896ના રોજ મુંબઈના સુલેમાની બોહરા મુસ્લિમ પરિવારમાં થયો હતો. તે તેના માતા-પિતાનો નવમો સંતાન હતો, પરંતુ જ્યારે તે માત્ર એક વર્ષનો હતો ત્યારે તેના પિતાનું અવસાન થયું હતું અને જ્યારે તે ત્રણ વર્ષનો હતો ત્યારે તેની માતાનું પણ અવસાન થયું હતું.
બાળપણથી જ સલીમને પ્રકૃતિ અને પક્ષીઓમાં રસ હતો. તેમણે 1913માં 10મા ધોરણની પરીક્ષા પાસ કરી અને પછી પારિવારિક વ્યવસાય માટે બર્મા (હવે મ્યાનમાર) ગયા.
ત્યાંના જંગલોમાં વિવિધ પ્રકારના પક્ષીઓ જોઈને તેમનામાં પક્ષીવિજ્ઞાન પ્રત્યે ઊંડો રસ જાગ્યો. થોડા વર્ષો પછી, તે પાછો ફર્યો અને નેચરલ હિસ્ટ્રી સોસાયટીના મ્યુઝિયમમાં કામ કરવાનું શરૂ કર્યું. પરંતુ, ત્યાં તેમને સંતોષ ન થયો અને તેઓ વધુ અભ્યાસ માટે જર્મની ગયા, જ્યાં તેમણે પ્રખ્યાત જીવવિજ્ઞાની એર્વિન સ્ટ્રેસેમેન પાસેથી પક્ષીવિજ્ઞાનની તાલીમ લીધી.
1930માં તેઓ ભારત પાછા ફર્યા અને દેશના વિવિધ વિસ્તારોમાં પક્ષીઓનો અભ્યાસ શરૂ કર્યો.
સલીમ અલીએ કહ્યું કે પક્ષીઓની ભાષા સમજવા માટે ધીરજ અને પ્રેમની જરૂર પડે છે. તેમણે પક્ષીઓને નુકસાન પહોંચાડ્યા વિના તેમને પકડવાની 100 થી વધુ પદ્ધતિઓ શોધી કાઢી, જે આજે પણ પક્ષીવિદો દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાય છે. ભરતપુર પક્ષી અભયારણ્ય (કિયોલદેવ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન) ની સ્થાપનામાં તેમનો મોટો ફાળો હતો.
તેમણે ધ બુક ઓફ ઈન્ડિયન બર્ડ્સ, હેન્ડબુક ઓફ ધ બર્ડ્સ ઓફ ઈન્ડિયા એન્ડ પાકિસ્તાન અને ધ ફોલ ઓફ અ સ્પેરો જેવા ઘણા પ્રખ્યાત પુસ્તકો લખ્યા. તેમના યોગદાનને ધ્યાનમાં રાખીને, તેમને પદ્મ ભૂષણ અને પદ્મ વિભૂષણ જેવા ઘણા મોટા સન્માન મળ્યા.
–IANS
PIM/ABM
