નેપાળ, જે એક સમયે તેની બેંકનોટ છાપવા માટે ભારત પર નિર્ભર હતું, તે 2015 માં પ્રથમ વખત ચીન તરફ વળ્યું હતું. પરંતુ હવે તેણે ભારતમાં તેની નોટ છાપવાનું સંપૂર્ણપણે બંધ કરી દીધું છે. શ્રીલંકા, મલેશિયા, થાઈલેન્ડ, બાંગ્લાદેશ, અફઘાનિસ્તાન અને મ્યાનમાર સહિત ભારતના મોટાભાગના પડોશી દેશોએ હવે ચીન પાસેથી ચલણ મેળવવાનું શરૂ કર્યું છે. નેપાળ દ્વારા ભારત છોડીને ચીનને તેની કરન્સી પ્રિન્ટિંગ ફેક્ટરી બનાવવા પાછળ ઘણા કારણો છે, જે અમે નવભારત ટાઈમ્સના અમારા અહેવાલમાં સમજાવીએ છીએ.
સૌથી મહત્ત્વનું કારણ નેપાળના ભારત સાથેના સંબંધોમાં સતત તણાવ છે. પૂર્વ વડાપ્રધાન મનમોહન સિંહે પોતાના 10 વર્ષના કાર્યકાળમાં એક વખત પણ નેપાળની મુલાકાત લીધી નથી. આ સમયગાળા દરમિયાન નેપાળમાં ભારત તરફી રાજાશાહીનો અંત આવ્યો અને ડાબેરી પક્ષો સત્તા પર આવ્યા. આનાથી ચીન માટે રસ્તો ખુલી ગયો અને નેપાળમાં ચીનને રોકવા માટે જે પ્રયત્નો કરવા જોઈતા હતા તે ન થયા. નેપાળને ભારત સાથે ફરી જોડવા માટે નરેન્દ્ર મોદીએ નેપાળની અનેક મુલાકાતો કરી. જો કે, ચીને નેપાળમાં એટલો પ્રભાવ મેળવી લીધો હતો કે તેના પર નેપાળની નિર્ભરતા ઓછી કરવી મુશ્કેલ બની રહી હતી. 2014માં નરેન્દ્ર મોદી વડાપ્રધાન બન્યા અને 2015માં નેપાળના વડાપ્રધાન કેપી શર્મા ઓલીએ ચીનના કહેવા પર ત્રણ ભારતીય પ્રદેશોને નેપાળના ભાગ તરીકે જાહેર કર્યા. નેપાળ દ્વારા ભારતમાં તેની ચલણી છાપવાનું બંધ કરવાના નિર્ણય પાછળની વાર્તા આ સાથે જોડાયેલી છે.
નેપાળે ભારતમાં તેનું ચલણ છાપવાનું કેમ બંધ કર્યું?
2015 માં, નેપાળની કેપી શર્મા ઓલી સરકારે ત્રણ ભારતીય પ્રદેશો – લિપુલેખ, લિમ્પિયાધુરા અને કાલાપાની – નેપાળના ભાગ તરીકે જાહેર કર્યા. આમ કરીને ઓલીએ ભારત અને નેપાળ વચ્ચે અનંત વિવાદને જન્મ આપ્યો. બાદમાં ઓલી સરકારે નેપાળના નવા નકશામાં આ ત્રણ વિસ્તારોનો સમાવેશ કર્યો, જેને ભારતે સ્વીકાર્યો ન હતો. આ કારણે ભારત નેપાળનું નવું ચલણ છાપવા તૈયાર નહોતું અને નેપાળ તેની અપેક્ષાએ ચીન તરફ વળ્યું હતું.
ઐતિહાસિક રીતે, નેપાળનું ચલણ ભારતના નાસિક સિક્યુરિટી પ્રેસમાં લાંબા સમય સુધી છાપવામાં આવતું હતું. 1945 અને 1955 ની વચ્ચે, તમામ નેપાળી ચલણી નોટો અહીંથી આવી, અને પછીના દાયકાઓમાં ભારત નેપાળનું મુખ્ય પ્રિન્ટિંગ ભાગીદાર રહ્યું. ઉપર સૂચવ્યા મુજબ, 2015 પછી, નેપાળે ધીમે ધીમે તેની ચલણ છાપવાની જવાબદારી સંપૂર્ણપણે ચીનને સોંપવાનું શરૂ કર્યું. આ નિર્ણય માત્ર નેપાળ અને ભારત વચ્ચે 2015 પછી ફરી શરૂ થયેલા વિવાદને કારણે જ નહીં, પરંતુ ચીનની અદ્યતન ટેક્નોલોજીને કારણે પણ છે, જેણે ભારતના મોટાભાગના પડોશી દેશોમાં રસ જગાડ્યો છે. તાજેતરના વર્ષોમાં, ચીન એશિયામાં સૌથી શક્તિશાળી ખેલાડી તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. 2015 પછી નેપાળ ચીન તરફ વળ્યું હતું, પરંતુ હવે તેણે ભારતમાં નોટ છાપવાનું સંપૂર્ણપણે બંધ કરી દીધું છે અને તે સંપૂર્ણપણે ચીન પર નિર્ભર થઈ ગયું છે.
શું ચીન અદ્યતન નોટો છાપવામાં નિષ્ણાત બની ગયું છે?
ચીન દરેક ક્ષેત્રમાં પોતાનો પ્રભાવ વધારી રહ્યું છે, અને તેણે કરન્સી પ્રિન્ટિંગમાં પણ આવું જ કર્યું છે. ચીનની સરકારી માલિકીની કંપની ચાઇના બૅન્કનોટ પ્રિન્ટિંગ એન્ડ મિન્ટિંગ કૉર્પોરેશન (CBPMC) હવે નેપાળનું ચલણ છાપે છે. નેપાળ રાષ્ટ્રીય બેંકે CBPMC ને રૂ. 43 કરોડ 1,000 રૂપિયાની નોટોની ડિઝાઇન અને પ્રિન્ટિંગ માટે કોન્ટ્રાક્ટ આપ્યો છે, જેની કિંમત લગભગ $16.985 મિલિયન છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ચીને એડવાન્સ ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ કરીને નોટો છાપવાનું શરૂ કર્યું છે. CBPMC વોટરમાર્ક, રંગ બદલવાની શાહી, હોલોગ્રામ, સુરક્ષા થ્રેડો અને નવી કલરડાન્સ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરે છે, જે નોટોને નકલી બનાવવી અત્યંત મુશ્કેલ બનાવે છે.
વિશ્વની બહુ ઓછી કંપનીઓ પાસે આ ટેક્નોલોજી છે અને તેનાથી પણ ઓછી કંપનીઓ પાસે આટલા મોટા પાયા પર નોટો બનાવવાની ક્ષમતા છે. તેથી, ચીને આ ક્ષેત્રમાં પોતાનું વર્ચસ્વ સ્થાપિત કરવા માટે ઝડપથી કામ કર્યું છે. ચીને 2015 માં આ ક્ષેત્રમાં ઐતિહાસિક છલાંગ લગાવી હતી જ્યારે તેણે પ્રતિષ્ઠિત બ્રિટિશ કંપની ડી લા રુનું બેંક નોટ પ્રિન્ટિંગ વિભાગ હસ્તગત કર્યું હતું. આ કંપની દાયકાઓ સુધી વિશ્વના 140 થી વધુ દેશોમાં ચલણ છાપતી હતી. આ એક્વિઝિશનથી ચીનને વૈશ્વિક ટેક્નોલોજી, ડિઝાઇન અને ગ્રાહક નેટવર્ક્સમાં જબરદસ્ત લાભ મળ્યો. આને માસ્ટરસ્ટ્રોક કહી શકાય. આ ખરીદીથી ચીન વિશ્વની સૌથી મોટી કરન્સી પ્રિન્ટિંગ પાવર બની ગયું.
વિશ્વની સૌથી મોટી નોટ પ્રિન્ટીંગ કંપની
આજે, CBPMC વિશ્વની સૌથી મોટી સરકારી ચલણ પ્રિન્ટિંગ કંપની બની ગઈ છે. આ કંપનીમાં 30-40 હજાર નોટ પ્રિન્ટીંગ એક્સપર્ટ કાર્યરત છે. કંપની પાસે અત્યંત અદ્યતન નોટ પ્રિન્ટીંગ મશીન છે જે ખૂબ જ ઝડપે નોટ છાપે છે. નેપાળે આ કંપનીને લગભગ 17 મિલિયન ડોલરની 43 કરોડ નોટ સપ્લાય કરવા માટે મોટો કોન્ટ્રાક્ટ આપ્યો છે. ભારતની સરખામણીએ ચીનમાં નોટો છાપવાનો ખર્ચ ઓછો છે, ટેકનોલોજી અદ્યતન છે અને ચીનમાં રાજકીય સંવેદનશીલતા નથી. ચીન હંમેશા આવી તકોની શોધમાં રહે છે. તેથી હવે નેપાળનું ચલણ ચીનમાં છાપવામાં આવશે, જે ભારત માટે મોટો ફટકો છે.
